“สี” ในการออกแบบทางการพิมพ์และบรรจุภัณฑ์

เมื่อพูดเรื่องสีในการพิมพ์ เคยไหมเมื่อรับงานจากลูกค้า ได้รับปรีฟว่า

ลูกค้า: ขอสีเหลืองๆ
นักออกแบบ: เหลืองจันทร์หรือเหลืองนวลคะ
ลูกค้า: ขอสีฟ้าน้ำทะเล
นักออกแบบ: อันดามัน หรืออ่าวไทย โซนลึกหรือตื้นคะ 🤣🤣

สีต่าง ๆ ที่คนเรามองเห็น และใช้งานมีเป็นจำนวนมาก เมื่อเราสื่อสารเรื่องสีในชีวิตประจำวันก็จะใช้วิธีบอกชื่อสีว่าเป็น สีเหลือง สีฟ้า สีม่วง สีชมพู แต่ในงานทางการพิมพ์และบรรจุภัณฑ์นั้น การบอกชื่อสีเพียงอย่างเดียวยังไม่เพียงพอที่จะสื่อสารกันได้ถูกต้อง จึงจำเป็นต้องมีการกำหนดระบบการจัดลำดับสีแบบต่างๆ หรือมีค่าตัวเลขขึ้นเพื่อความสะดวกและความถูกต้องในการสื่อสาร

ผู้เขียนขอกล่าวถึงการรับรู้สีของมนุษย์เราก่อน แน่นอนว่าการรับรู้จะต้องเกิดขึ้นจากสมองของมนุษย์ เราสามารถบอกลักษณะสีของสิ่งที่เรามองเห็นได้ เช่น ผมสีดำ ดอกไม้สีแดง ใบไม้สีเขียวได้ แต่ในทางวิทยาศาสตร์นั้น การรับรู้สีมีองค์ประกอบ 3 อย่าง ได้แก่ สีของวัตถุ แสง และผู้มอง ซึ่งมีตาเป็นอวัยวะที่รับรู้ด้านการมองเห็น มีระบบประสาทและสมองเป็นส่วนแปลความหมาย

โดยคนเรามีดวงตาเป็นอวัยวะที่ทำหน้าที่มองเห็น ประกอบด้วย 2 ส่วน ส่วนแรกเป็นส่วนรับแสงที่ทำให้เกิดภาพประกอบด้วยเลนส์และม่านตา ส่วนที่ 2 เป็นส่วนรับภาพเรียกว่าเรนตินา ทำหน้าที่รับแสง และเมื่อแสงส่องกระทบไปยังวัตถุ สะท้อนเข้าสู่ดวงตา ดวงตาได้รับแสงผ่านรูม่านตาและเลนส์ไปที่เรนตินาซึ่งมีเส้นประสาทที่ส่งสัญญาณไปยังสมอง และวัตถุที่เรากำลังสังเกตแต่ละชนิดอาจจะตอบสนองแสงในลักษณะต่าง ๆ กัน ยกตัวอย่าง เช่น

• การสะท้อนแสง พวกวัสดุที่มีผิวเรียบเป็นเงา กระดาษเคลือบผิวและไม่เคลือบผิว หรืองานพิมพ์ที่มีการเคลือบเงาและเคลือบด้าน ก็ให้การสะท้อนแสงที่แตกต่างกัน
• การดูดกลืนแสง วัตถุบางชนิดมีสมบัติพิเศษคือการดูดกลืนแสงที่ส่องมากระทบและสะท้อนแสงที่มีความยาวคลื่นที่ต่างกันออกไป เช่น สารที่ทำให้กระดาษขาวขึ้น เป็นต้น
• การส่องผ่าน วัสดุบางชนิดยอมให้แสงส่องผ่านตัววัตถุ เช่นขวดแก้ว ขวดพลาสติกบรรจุภัณฑ์ ซึ่งในทางการพิมพ์ และบรรจุภัณฑ์ เราใช้ความรู้สมบัติทางแสงด้านนี้ มาใช้ประโยชน์ได้มากมาย เช่น การเลือกวัสดุมาทำหีบห่อหรือนำมาตกแต่งให้ดูทึบเพื่อปิดบัง หรือให้ใสเพื่อให้มองทะลุได้ ให้ขุ่นให้แวววาว เพื่อตกแต่ง เป็นต้น

ไม่ว่าจะเป็นการพิมพ์ลักษณะใด นักออกแบบทางการพิมพ์และบรรจุภัณฑ์จะต้องมีวิธีกำหนดสีที่สามารถบอกช่างพิมพ์ได้ ปัจจุบันมีระบบการกำหนดสีที่พัฒนาขึ้นสำหรับการออกแบบทางการพิมพ์ 2 รูปแบบ ได้แก่ คู่มือตัวอย่างสี และคำสั่งในโปรแกรมคอมพิวเตอร์

ระบบกำหนดสีในคู่มือตัวอย่างสี คู่มือตัวอย่างสีจะรวบรวมตัวอย่างสีต่างๆ ไว้อย่างเป็นระบบ ตัวอย่างสีที่จัดทำขึ้นมาใช้อาจเป็นสีของหมึกพิมพ์ชุดสอดสี หรือสีพิเศษ จึงขอยกตัวอย่าง ระบบสีที่มักใช้เพื่อกำหนดสีจากคู่มือตัวอย่างสี เช่น

มันเซลล์ เป็นระบบสีที่คิดค้นโดย อัลเบิร์ต เฮนรีมันเซลล์ (Albert Henry Munsell) โดยนำเอาคุณลักษณะสี 3 มิติที่มนุษย์มองเห็น 3 ลักษณะ คือ สีสัน ความอิ่มตัวสี และความสว่างสี มาจัดวางตัวอย่างสีอย่างมีระบบเป็นโครงสร้าง 3 มิติ แกนกลางแนวตั้งเสมือนเป็นต้นไม้แสดงการเปลี่ยนแปลงคุณลักษณะของความสว่างสี โดยแบ่งเป็นขั้น ๆ ที่กำหนดความสว่างสีตั้งแต่ 0 ถึง 10 โดยขั้น 0 อยู่ด้านล่างสุดซึ่งวางตัวอย่างสีที่มีความสว่างน้อยที่สุดคือ สีดำ และเนื่องจากสีสันแต่ละสีมีความอิ่มตัวสีและความสว่างสีไม่เท่ากัน ความยาวและการแตกสาขาของกิ่งไม้แต่ละกิ่งไม่เท่ากัน ระบบสีมันเซลล์กำหนดสีได้โดยใช้รหัส จึงใช้เป็นระบบสีที่รวบรวมตัวอย่างสีอย่างเป็นมาตรฐาน ใช้กำหนดสีแพร่หลายในปัจจุบัน

เป็นการนำเอาหมึกพิมพ์แม่สีมาผสมเข้าด้วยกันตามสัดส่วนน้ำหนักต่าง ๆ พิมพ์เป็นตัวอย่างสีและจัดทำเป็นคู่มือระบบสีแพนโทน ซึ่งมีตัวเลขกำกับเป็นรหัสสีอ้างอิงของตัวอย่างสีแต่ละสี แล้วบอกสูตรผสมหมึกพิมพ์เป็นสัดส่วนน้ำหนักของหมึกพิมพ์แม่สีที่ ใช้ผสมเป็นสีนั้น ๆ เพื่อให้นักออกแบบใช้เป็นรหัสสื่อสารกับโรงพิมพ์ซึ่งหน้าสีของระบบแพนโทนมี 14 สี ได้แก่ สีเหลือง สีแดงอุ่น สีแดงรูบีน สีแดงโรดามีน สีสีม่วงเพอร์เพิล สีม่วงไวโอเลต สีน้ำเงินรีเฟล็กซ์ สีน้ำเงินโพรเซส สีเขียว สีดำ รวมทั้งสีพิเศษอื่น ๆ คือ สีขาว สีสะท้อนแสง และสีโลหะ ผสมได้เป็น 1,114 ตัวอย่างสี จะเป็นตัวอย่างอยู่บนกระดาษเคลือบผิวและไม่เคลือบผิวโดยมักทำเป็นรอยปลุกสำหรับให้น้องออกแบบฉีกตัวอย่างสีมาติดบนอาร์ตเวิร์ค

ปัจจุบันมีการนำโปรแกรมคอมพิวเตอร์มาใช้ในการออกแบบทางการพิมพ์และบรรจุภัณฑ์ตั้งแต่การสร้างภาพประกอบการกำหนดสีในโปรแกรมออกแบบทางการพิมพ์มี 2 ลักษณะคือ สีที่พิมพ์ด้วยหมึกพิมพ์ชุดสอดสี และสีที่พิมพ์ด้วยหมึกพิมพ์สีพิเศษ หลังจากเลือกลักษณะสีที่จะต้องการให้มีระบบสีต่าง ๆ ที่เป็นมาตรฐานใช้กันทั่วไปให้เลือก จึงขอยกตัวอย่าง เช่น

เป็นค่าสีที่ใช้ทฤษฎีสีแบบลบ ซึ่งเป็นการผสมสีของหมึกพิมพ์ แม่สีน้ำเงินเขียว สีม่วงแดง สีเหลือง และสีดำให้เป็นสีต่าง ๆ โดยกำหนดเป็นเปอร์เซ็นต์พื้นที่เม็ดสกรีนจากค่า 0 ถึง 100

ค่า Lab* ที่ไม่ใช่ห้องแลป เป็นค่าสีที่เป็นอิสระไม่ขึ้นกับอุปกรณ์ที่ใช้แสดงสีหรือว่าจะเป็นจอภาพคอมพิวเตอร์หรือเครื่องพิมพ์ดิจิตอลและสามารถใช้ค่านี้เปรียบเทียบค่าสีอย่างมีประสิทธิภาพ

ระบบ CIELAB หรือ CIE Lab* เป็นแผนภูมิ 3 มิติมีแกน

+a เป็นค่าสัมประสิทธิ์ของสีแดง
-a เป็นค่าสัมประสิทธิ์ของสีเขียว

+b เป็นค่าสัมประสิทธิ์ของสีเหลือง
-b เป็นค่าสัมประสิทธิ์ของสีน้ำเงิน

L เป็นค่าของความสว่างสี 0 ดำ ถึง 100 ขาว อยู่ในการตั้งฉากกับระนาบ

เทคนิคการจำของผู้เขียน

+a = apple 🍎 ผลสุก (สีแดง)
-a = apple 🍏 ผลดิบ (สีเขียว)
+b = banana 🍌(สีเหลือง)
-b= blueberry 🫐 (สีน้ำเงิน)

แผนภูมินี้พัฒนาขึ้นเพื่อใช้แสดงความแตกต่างสี สร้างมาจากทฤษฎีสีคู่ตรงข้ามของนักวิทยาศาสตร์ชาวเยอรมันชื่อ แฮร์ริง ซึ่งกล่าวว่าระบบการเห็นสีของคนเราเป็นแบบสีคู่ตรงข้ามได้แก่ สีแดงเป็นสีคู่ตรงข้ามกับสีเขียว สีเหลืองสีคู่ตรงข้ามสีน้ำเงิน หมายความว่า เราไม่สามารถเห็นสีแดงและสีเขียวทีเดียวกัน สีเหลืองและสีน้ำเงิน ก็เช่นเดียวกัน นักวิทยาศาสตร์อีกหลายคนได้มีส่วนร่วมการพัฒนาระบบนี้ เพื่อให้มีแผนภูมิแสดงสีที่มีมาตราส่วนที่เท่ากัน และมีตำแหน่งของสีกลางคือ สีเทาอยู่ตรงกลางของสีต่างๆ สามารถใช้แสดงความแตกต่างสีตรงกับการรับรู้ของคน จึงเป็นที่นิยมใช้กันในอุตสาหกรรมการพิมพ์ที่เกี่ยวกับสี เช่น สิ่งทอ สีทาบ้าน การผลิตภาพสี เป็นต้น

และนี้คือตัวอย่างการกำหนดระบบสี จากสีที่มีอยู่ทั่วโลกมากมายหลายล้านสี ซึ่งหากตั้งเป็นชื่อเรียกคงไม่สามารถจำชื่อสีได้ทั้งหมด ระบบสีหล่าวนี้จึงมีความสำคัญอย่างมากในกระบวนการพิมพ์และบรรจุภัณฑ์ ที่มีมาตรฐาน ไม่ใช่ใช้เฉพาะองค์กรใดองค์กรหนึ่งเท่านั้น และเป็นระบบที่เข้าใจกันในระดับสากลด้วย

ต่อจากนี้ลูกค้า นักออกแบบ ช่างพิมพ์สื่อสารกันด้วยภาษาอะไร ยังไงก็รู้เรื่อง…